De boom in – snoeien van hoogstamfruitbomen

Een bijdrage van Agnes E.M. Jonker

IMG_2679

De boom in

Zondagmiddag 18 maart heb ik in het Groen Café verteld over een hobby van mij, het snoeien van hoogstamfruitbomen. Al vele jaren heb ik ervaring met het onderhoud van een oude boomgaard, even voorbij Culemborg. De kennis die aan de basis ligt van die activiteit, deed ik ooit op in een cursus van  het Utrechts Landschap. Destijds was dat: één avond theorie, vervolgens naar huis met een cursusmap en enig huiswerk, en daarna twee hele dagen praktijk. Vergelijk dat eens met de cursus die nu wordt gegeven:  drie avonden theorie en vier dagen praktijk plus één dag laat in het seizoen om de resultaten te bekijken en te bespreken.

In de presentatie afgelopen zondag is, in vogelvlucht, aandacht besteed aan de snoei en levensfasen van de boom, de vorm en vorming van de boom en de kroon, de betekenis van enten en het belang van aankoop van gekeurde boompjes, wanneer snoeien?, het onderscheid tussen pitvruchten en steenvruchten, wat snoeien?, het nut van uitdunnen van vruchten, gereedschap en veiligheid. Enkele hoofdpunten geef ik hier beknopt weer.

Een boom die jong is aangeplant, vraagt vooral de eerste jaren oplettendheid. Wees niet gulzig. Vruchten zijn de eerste jaren nog niet van belang, geef prioriteit aan de ontwikkeling. Gun de boom de tijd om groot en stevig te worden opdat de takken later veel vruchten kunnen dragen. Vanaf de aanplant tot de opbrengstfase van de boom is het belangrijk om de zogeheten vormsnoei toe te passen.  Doel is het opbouwen van de boom. Gesteltakken of draagtakken geven structuur aan de boom, zij zijn bepalend voor de vorm van de kroon. Gesteltakken dienen op regelmatige afstand van elkaar te staan en in verschillende richtingen. Te steil groeiende of te horizontale takken zijn niet geschikt als gesteltak, let dus altijd goed op de inplantingshoek. Maak de grond rondom de stam (boomspiegel) vrij van oud blad, gras en onkruid. Zorg dat de warmte overdag gemakkelijk de grond in kan.

appelbloesem IMG_2711

Een stadstuin is, in het algemeen, niet zo groot en de vraag is of zo’n tuin geschikt is voor fruitbomen. Het antwoord is ja, mits de boom in toom wordt gehouden. Wie, bijvoorbeeld, leilinden voor het huis heeft staan, die had daar evenzogoed leifruit kunnen plaatsen. Ook tegen een zonnige muur kan leifruit goed gedijen, laagstam of halfstam. Leifruit is decoratief én levert vruchten op. En wat dacht u van een vrijstaande halfstam met daarop twee of drie fruitrassen? Op een onderstam kan meer dan één ras worden geënt (zoek maar op internet, trefwoord duo-boom of trio-boom). Een fruitbomenhaag van voor naar achter, waarom niet? Een voorbeeld is de lage haag langs de oprit bij Fruitbedrijf Van Lint, Blokland 32 (op de fiets via Broeksdijk, Stuivenbergweg binnendoor naar Montfoort).

De Maat plukdag 2008 IMG_3358_1 KLEINWaarom worden fruitbomen gekweekt door te enten? Enten – het vastzetten van een twijg op een onderstam van een andere, sterke soort – is het kweken en vermeerderen van een boom. Als men appelpitten zaait, komen er wel appelboompjes van, maar de vruchten van de nieuwe boompjes zijn niet precies gelijk aan de oorspronkelijke appel. De nakomelingen bij zaaien wijken af, het zijn vruchten met verschillende kenmerken. Daar komt bij dat gezaaide fruitsoorten heel ongelijk groeien. Wie een fruitboom wil vermeerderen, die gaat daarom enten. Enten op een onderstam leidt tot het behouden of veredelen van het ras. Enten op de juiste onderstam is werk voor specialisten.

Het tijdstip van de snoei bij fruitbomen kan opgedeeld worden in de wintersnoei en de zomersnoei. Het is een vorm van onderhoud die pas goed begint in de fase dat de boom vruchten oplevert. In deze fase is de boomvorm klaar. Het doel van onderhoudsnoei is evenwicht bewaren tussen groei en vruchtzetting. Snoeien helpt om licht en lucht in de kruin te behouden (van belang voor de groei). En snoeien helpt om grote en gezonde vruchten te krijgen.

29A peren aanblik van onderaf 15 04 2007 IMG_0642Zomersnoei kan vanaf begin juni tot einde augustus worden uitgevoerd, bij droog weer. De beste periode voor wintersnoei is van januari tot maart, bij droog weer en nooit wanneer het vriest. Snoei niet in de herfst! De boom bereidt zich dan voor op de winter, heeft niet meer de groeikracht om te investeren in wondweefsel en is in die periode dus erg gevoelig voor infecties.

Elke soort vergt een eigen aanpak.  Allereerst opletten welke fruitbomen helemaal niet (walnoot) of zelden (kers) gesnoeid worden, dode of gebroken takken daargelaten. Maar vooral héél goed opletten of het gaat om pitvruchten of steenvruchten. Voorbeelden van pitvruchten zijn appelen en peren. Steenvruchten zijn kersen, pruimen en abrikozen. Bij steenvruchten geldt: alléén zomersnoei ! Dat gebeurt ofwel kort na de oogst, maar uiterlijk tot begin september, ofwel in april. Waarom ? Er is dan voldoende sapstroom om de snoeiwonden goed af te dichten.

Wat snoeien? Dood hout en aangetaste takken; gebroken takken; kruisende takken; schurende takken die elkaar hinderen en kunnen beschadigen (de oudste wegnemen); uitdunnen takkenstelsel en kroon om er licht en lucht in te brengen; waterloten (reactiehout); beurse vruchten wegnemen; scheuten aan de voet (uitlopers van de onderstam, soms met doornen); scheuten op de stam; zuigers (dat is een forse zijtak op de stam die vrijwel recht omhoog groeit en de ambitie heeft de harttak te overtroeven. Een concurrent die de evenwichtige opbouw van de kroon verstoort).

Bij een boom in de laatste levensfase (aftakeling) proberen verjonging te stimuleren, bijvoorbeeld door sterk naar beneden hellende takken in te korten “in de bocht” en op dat punt snoeien boven een naar buiten gerichte knop; of gezonde takken aan de buitenkant van de boom terugsnoeien tot op de helft, boven een naar buiten gerichte knop.

IMG_4969Wie hecht aan een geslaagde opbrengst, het liefst jaren achtereen, kan zich toeleggen op het uitdunnen van de vruchten. Uitdunnen kan door bloemknoppen of openstaande bloemen er tussenuit te halen of, later, de vruchtjes. U kan ook eerder in het jaar beginnen en oordeelkundig het vruchtdragende hout inkorten op één of enkele bloemknoppen. Waarom zou u uitdunnen? Minder kans op beurtjaren (wat inhoudt dat het ene jaar rijkelijk oogst oplevert en het daaropvolgende jaar een karige oogst of niets; zeer vroeg dunnen is hiervoor noodzakelijk); grotere en gezondere vruchten rijpen dan vroeger; minder uitval – ten gevolge van schimmels en insecten – als aangetaste vruchten worden weggenomen (die kunnen de overige gezonde vruchten infecteren); minder kans op takbreuk bij zware belasting (vooral bij pruimen). Pruimen kunnen gedund worden tot ze ongeveer 10 cm van elkaar staan.

Lees verder …

Basiskennis Hoogstamfruit – 1  (pdf)

Basiskennis Hoogstamfruit – 2

Schurftresistente appel ‘anbro’: een toevalstreffer (NRC 14 september 2002 )

Kijk verder …

Pomologische reisgids (pdf)

Of doe mee …

Hoogstambrigade

Appelplukactie met kinderen in Zenderpark tegen voedselverspilling door Pulse | woe 23 en vrij 25 september

Er kunnen nog meer appels geplukt worden in IJsselstein! Naast de jaarlijkse Appelpluk van Eetbaar IJsselstein, wordt er ook een spontane plukactie gehouden met kinderen in Zenderpark door Pulse, locatie Xpress.

Organisator Didi Muhayi slaat daarmee een heleboel vliegen in één klap: de kinderen leren dat de appels eetbaar zijn, het appel gooien wordt hiermee waarschijnlijk een stuk minder, het is een leuke activiteit voor kinderen buiten in het groen, de geplukte appels komen ten goede aan de voedselbank.

Wil je mee plukken, lees hier het bericht over de plukacties:

Ga naar de Facebook pagina van Ons IJsselstein

Sommigen vragen of er nu nog genoeg appels overblijven voor de Appelpluk van Eetbaar IJsselstein 🙂

Het antwoord is ja, er blijft nog genoeg over. De appelpluks van Eetbaar IJsselstein zijn op andere locaties. En daarnaast levert elke volwassen appelboom zo’n 130 appels, afhankelijk van het ras. Een appelboom is met 5 jaar volwassen.

Langs het Wereldomroeppad staan 80 unieke appelboompjes, elk van een ander ras. Doordat in IJsselstein heel veel verschillende appelrassen gepland zijn, is de diversiteit aan appelbomen heel groot. Het is zelfs zo dat in IJsselstein de grootste fruitbomencollectie met unieke bomen van Europa in de openbare ruimte staat. 

Dat is best heel bijzonder, want supermarkten brengen bijvoorbeeld het aantal rassen juist terug, omdat ze alleen appels willen/kunnen verwerken die het hele logistieke proces van een supermarkt goed door kunnen komen. Hierdoor gaan appelrassen die kwetsbaarder zijn of minder lang houdbaar verloren. 

Lees meer over de unieke fruitbomencollectie in IJsselstein.

Appelpluk in Hogebiezenpark op zondag 27 september 2015 van 14 – 16 uur

Eetbaar IJsselstein organiseert weer een Appelpluk in het openbare groen van IJsselstein! Ook dit jaar weer in het Hogebiezenpark, het deel dat achter het Podium en de sneltrambaan ligt. De Appelpluk is op zondag 27 september, begint om 14.00 uur en duurt tot 16.00 uur.

Appelpluk 2014 – met appelvanger op weg naar de volgende appelboom

Toegang is gratis en de geplukte appels zijn voor jezelf. Aanmelden is niet nodig maar mag wel via het Facebook Evenement Appelpluk met Eetbaar IJsselstein. (Bij slecht weer gaat het niet door).

Let op: om de appels te plukken heb je een trapje of een appelvanger nodig, anders beschadig je de bomen of kun je weinig plukken en voor jezelf is het ook niet veilig om allerlei toeren uit te halen. Een trapje of appelvanger moet je zelf meenemen! Appelvangers zijn onder andere te koop bij Welkoop.

Eetbaar IJsselstein neemt thee en kruidenwater mee en zet een paar picknicksets neer. Er zijn ook betonnen richels waar je op kunt zitten – neem een handdoek of kussentje mee als je dat wat comfortabeler wilt maken.

Het gras is vrij hoog op deze plek, het is handig om goed schoeisel aan te doen.

De kaart kun je in- en uitzoomen: 

Het boomgaardje in het Hogebiezenpark is niet bereikbaar voor auto’s. De dichtsbijzijnde straten om te parkeren zijn de Marga Klompestraat (aan de overkant van de Baronieweg) en de omliggende straten. Het is daar gratis parkeren. Maar op de fiets of lopend komen is makkelijker! Bij het bankje aan het fietspad zetten we een informatiestand neer waar je je kunt melden in ruil voor een kleine attentie van Eetbaar IJsselstein.

Lees Tips voor het plukken van appels 

Weet je dat IJsselstein de grootste Europese fruitbomencollectie heeft op openbaar terrein? Hanneke van Dijk schreef er het boekje Appels & Peren over. Vaak wordt gedacht dat de appels en peren niet geplukt mogen worden, maar dat mag wel. En… ze zijn nog onbespoten ook! Het is even uitzoeken welke appels je het lekkerst vindt, en dan kun je weken plukken van je favoriete bomen. Het is jammer dat er zoveel fruit verloren gaat omdat er relatief weinig geplukt wordt – weten we nog hoe rijk we zijn in IJsselstein? Stichting Eetbaar IJsselstein heeft als doel meer eetbaar groen in IJsselstein te realiseren voor en door inwoners van IJsselstein, en van het bestaande eetbare groen te genieten! 

Recept voor een gezonde appeltaart

Lees over de Appelpluk 2014

Lees over de Appelpluk 2013

De grote appel- en perencollectie van IJsselstein staat in het openbare gebied en is door iedereen op elk moment te bezoeken

Vier oude boomgaarden in IJsselstein zijn vervlochten met de bebouwing

IJsselstein kent een rijke historie als fruitstad