Citroenmelisse – een heel gewoon kruid

Citroenmelisse (Melissa officinalis) is zo gewoon in de eetbare siertuin dat je haar bijna over het hoofd ziet. Ook al zie je haar al snel op meerdere plekken in de tuin ūüôā – ze weet zich via wortelstokken ondergronds te verspreiden. (Om die reden kan het een idee zijn om de plant in een pot te zetten). En dan nog zie je haar over het hoofd – ze heeft gewoon groen blad, niets spectaculairs en staat gewoon mooi groen te zijn. En als ze bloeit zijn de witte, gelige of rozige bloemetjes piepklein. De bloemetjes zijn eetbaar. Er is ook een goudbonte variant van de plant, Melissa officinalis aurea, die valt meer op.

Citroenmelisse is dan misschien geen ‘eye catcher’ in de tuin, ze is wel veelzijdig.¬† Zo is deze vaste, winterharde plant zoetgeurend en als de blaadjes gekneusd worden dan komt er een sterke citroengeur vrij.

De bloemen van cirtroenmelisse zijn heel aantrekkelijk voor bijen omdat ze veel nectar bevatten – imkers plaatsen de plant wel bij bijenkorven omdat het de honingbijen bij de korf houdt. Ze maken er bijzonder goede honing van.

Citroenmelisse is een oude bekende in de kruidentuin wereld. Al eeuwenlang wordt de plant voor medicinale en culinaire doeleinden gebruikt. De plant is door de Romeinen ge√Įntroduceerd in West-Europa en is er gebleven. De plant was vaak te vinden in kloostertuinen.

Medicinale toepassingen:

  • heeft krampstillende, verzachtende en kalmerende eigenschappen en wordt daarom gebruikt voor kruidenthee die helpt te ontspannen en in slaap te vallen;
  • ¬†geschikt om de concentratie te verbeteren en stress te verminderen;
  • heeft een gunstige werking op het spijsverteringsstelsel en onderdrukt allergische reacties;
  • heeft een opwekkende, verwarmende werking.

Cosmetische toepassingen:

  • wordt gebruikt bij het maken van parfum en toiletwater.

Culinaire toepassingen:

  • in onder andere vis- en kipgerechten, op smaak brengen van jam, desserts, zomerse dranken,¬† sausen, kruidenboters, of groente- of vruchtensalade (verse blaadjes geven er een frisse en sterke citroensmaak aan).¬† Ook lekker in combinatie met courgette, doperwten en komkommer. En past overal waar je een citroensmaakje aan toe wilt voegen.
    Citroenmelisse combineert heel goed met pepermunt.

    • Citroenmelissethee
      Snipper 1 theelepel vers citroenmelisse blad en 1 theelepel vers pepermunt blad. (Van gedroogd blad heb je maar de helft nodig).  Wil je de thee wat pittiger maken, voeg dan een theelepel rozemarijn toe. Doe dit in een kop heet (niet kokend) water en laat een paar minuten trekken. Goed voor een maag die van streek is en helpt om in slaap te komen.Een zachte smaakcombinatie: citroenmelisse met kamille en ananassalie.

Vermeerderen

Je kunt citroenmelisse vermeerderen door te zaaien, te scheuren of te stekken. Wat scheuren betreft: de plant vormt een dicht netwerk van wortels en kan daarom niet zo makkelijk gescheurd worden. De plant kan het beste gesplitst worden met een schop. Geef de plant wat ruimte als je deze in de tuin zet. Beste tijd om in de tuin te zetten: het voorjaar. Verder is het een heel makkelijke plant die aan een beetje zon al genoeg heeft.

Oogsten

Je kunt 2 of 3 keer oogsten in de zomer van het blad. Je kunt het beste de jonge bladeren van niet bloeiende stengels plukken, deze smaken het sterkst. Het blad is vers en gedroogd te gebruiken, al is vers het lekkerst. Knip vlak boven een zijscheutje. Je kunt vanaf begin mei oogsten tot juli. Daarna komt de plant in bloei en neemt het gehalte aan etherische olie af van stengels die in bloei staan en wordt de smaak flauwer.

Weetjes

  • Bij de 1e oogst zijn de blaadjes het grootst – bij iedere volgende oogst worden ze kleiner. Daarom is de 1e oogst het beste voor het drogen van het blad.
  • Melissa is de Griekse naam voor ‘bij’.
  • Knip uitgebloeide stengels terug als je de vorming van jonge scheuten wilt bevorderen – dan kun je blijven oogsten tot het najaar.
  • Knip in het vroege voorjaar alle dode stengels af.
  • Mooie combinaties in de tuin met citroenmelisse: afrikaantjes, marjolein en munt.
  • Voeg bij een culinaire toepassing citroenmelisse pas op het laatste moment toe, en wacht zo lang mogelijk met wassen en snijden. De kleur wordt anders snel minder mooi.
  • De latijnse toevoeging ‘officinalis’ verraadt dat de plant al vroeg tot de geneeskrachtige planten gerekend werd.
  • Bij het maken van een verhoogde kruidenspiraal, met stenen die warmte kunnen vasthouden, plaats je de kruiden in een volgorde die gunstig is voor de planten. De mediterrane kruiden tijm, rozemarijn en oregano plaats je bovenaan – het zonnigst en droogst. Kruiden die meer vocht kunnen hebben komen daaronder: bieslook, peterselie, basilicum en koriander. Aan de schaduwzijde van de spiraal kun je goed citroenmelisse en munt plaatsen.
  • Citroenmelisse kun je ook binnenshuis goed houden.

Literatuur

100 geneeskruiden, Melli Uyldert – p19

Elseviers groot kruidenboek, Wina Born – p87+88

Eten uit de volkstuin, Marleen van Es – p136

Koken met kruiden & bloemen, Pip McCormac, p14

Kruiden – zelf kweken, zoeken en gebruiken, Roger Philips & Nicky Foy – p133

Thee Tuin – zelf theeplanten kweken, oogsten en mengen, Modeste Herwig – p38+39

Zelfgemaakte bereidingen met geneeskrachtige kruiden, Anne McIntyre – p115 en bij heel aantal recepten

~ Clarie

 

Lentegroet uit de kruidentuin

Foto’s van Christa

Intussen gaat de lente in de tuin door… vrijdag met gepaste afstand getuinierd met Willy, Christa en Marijke vdH.

Weer veel oud hout uit de tuin gehaald waardoor de tuin er weer opgefrister uitziet. Marijke heeft goudsbloem, juffertje in ’t groen, papaver rn rode hellenium gezaaid en we hebben alle nieuwe plantjes weer water gegeven.

We zagen deze middag alweer diverse vlinders, bijen en hommels in de tuin.

~ Clarie

Bloemen plukken in de Historische Kruidentuin – 5 juli 2019

Vrijdag 5 juli van 15:00 – 17:00 uur is er Bloemplukmiddag in de Historische Kruidentuin

Hoe werkt het? 

Je kunt samen met een vrijwilliger zelf bloemen plukken in de tuin, behalve van de planten met een lintje eraan. Ook kruiden kunnen mooi staan (en lekker ruiken). Voor het plukken zijn (tuin)schaartjes aanwezig.

Kosten:¬† ‚ā¨ 0,20 per steel, te betalen bij de vrijwilligers. Desgewenst binden zij het boeket samen.

Aanmelden is niet nodig. Routebeschrijving

Een boeket van bloemen uit de natuur staat in de regel 2-5 dagen op vaas. Ververs elke dag het water dan staat de bloemen langer. 

 

Plant van de dag – Bieslook

bieslook in bloei
 

Bieslook in bloei

 

Veelgebruikt keukenkruid

Het is een plantje dat vrijwel iedereen kent – bieslook (Allium schoenoprasum). Het is een gewild keukenkruid dat een verfrissende touch geeft aan een salade of bloemenkruidenboter.¬† Ook de bloemen zijn eetbaar.¬† Bieslook is verwant aan de ui. Bieslook is een winterharde plant die inheems is in ons land die ca. 20 cm hoog wordt. Als je de plant in de winter af laat sterven, dan komt deze in het voorjaar weer op; het wordt ook wel een lentekruid genoemd., net als kervel en zuring. Daarnaast is het ook een zomerkruid. De smaak is zachter en verfijnder dan die van de ui. In Frankrijk valt bieslook onder de ‘fine herbs’, samen met kervel, peterselie en dragon. Meestal wordt bieslook rauw gebruikt, fijn gehakt. Bijvoorbeeld in soepen, salades, nieuwe aardappels, eiergerechten, bepaalde visgerechten en zachte kazen. Het geeft een vleugje uiensmaak. Door de heldergroene kleur is het een leuk kruid om mee te garneren. Ook de eetbare bloemen zijn mooi als garnering.

Groei en vermeerdering

Bieslook groeit in pollen en heeft holle stengels. Het lijkt wat gras- of rietachtig. De bloemetjes zijn bolvormig en paars. De plant kan vermeerderd worden door zaaien of scheuren halverwege april. Scheuren, ofwel worteldeling, is een goede mogelijkheid om planten met vezelachtige wortels zoals bieslook te vermeerderen. Graag daarvoor de plant op en verdeel haar in kleinere delen. Je kunt de delen met je handen uit elkaar trekken. Snij dan wat van de bovenkant van de de plant af en zet elk bosje in een pot of in de volle grond (met 15 cm ruimte ertussen). Als je de nieuwe plantjes goed vochtig houdt dan zullen ze snel groeien.

Kruid met een lange geschiedenis

Bieslook wordt al sinds de Oudheid gebruikt en sinds de 16e eeuw gekweekt. Eetbaar IJsselstein heeft bieslook in de Historische Kruidentuin en in de Groente- en beleeftuin De Hooghe Camp staan.  Het is een gezond kruid dat vitamine C en ijzer bevat. Eet er bijvoorbeeld een paar sprietjes van per dag. Het is natuurlijk het beste om biologische zaden of planten aan te schaffen.

Voordelen van bieslook in de tuin

De bloemen van bieslook hebben een decoratieve waarde en staan bijvoorbeeld leuk langs randen.

Bieslook is een goede gezelschapsplant voor rozen – stoffen die bieslook afscheidt maken rozen minder vatbaar voor sterroetdauw en meeldauw. Daarnaast verjaagt hun geur (net als die van knoflook) bladluis. Ook schijnt bieslook mollen af te schrikken.

Bieslook is een goede buurplant voor wortelen en tomaten.

Bieslook is een goede plant voor bijen, vlinders en hommels als de plant in bloei is.

Kweken

Zaaien: late lente of late zomer.

Bloeitijd: van juni tot juli met paarse, eetbare bloemetjes die een bol vormen.

Oogsten blad: van maart tot november – pluk zo dicht mogelijk bij de grond.

Bewaren: in het vriesvak in een luchtdicht afgesloten glazen bakje.

Kan in de volle grond gekweekt worden maar doet het ook heel goed in potten. Water geven is nodig bij droog weer; in de zomer elke dag. Het geven van voeding helpt de plant ook. Heeft een voorkeur voor een plek in de halfschaduw, maar kan wel in de volle zon staan. Een prima toevoeging aan een kruidentuin(tje) of keukentuin.  Ook leuk als pot op een vensterbank in de keuken (liefst op het zuiden).

Verwante soorten

  • Allium senescens montanum (wat hoger en dikker)
  • Daslook (Allium ursinum)
  • Look-zonder-look (Alliaria petiolata)
  • Knoflook (Allium sativum)
  • Ui (Allium cepa)
  • Chinese bieslook (ofwel knoflook-bieslook) (Allium tuberosum)

 


Bronnen:

  • Combinatieteelt, Bob Flowerdew
  • De nieuwe Kruidenbijbel, zelf kruiden kweken en toepassen, Caroline Foley, Jill Nice en Marcus A. Webb
  • Groenten en kruiden kweken – van A tot Z, Michel Caron
  • Het nieuwe stadstuinieren, Celia Brooks Brown
  • KRUIDEN zelf kweken, zoeken en gebruiken (Spectrum Natuurgids), Roger Phillips & Nicky Foy
  • Minibijbel Kruiden kweken – een compleet en praktisch handboek voor het succesvol kweken van kruiden, Jessica Houdret

Workshop ‘Zelf een kruidentuin(tje) maken’ – Zo 22 juli van 14-16 uur in de Historische Kruidentuin

ontwerp kruidenspiraal
Voorbeeld kruidenspiraal

Vind je het leuk om een eigen kruidentuin(tje) aan te leggen en kun je wel wat inspiratie gebruiken? Kom dan naar onze gratis workshop. Vrijwilligers van Eetbaar IJsselstein laten u dan kennis maken met een heel aantal interessante kruiden en eetbare bloemen.

Een kruidentuintje hoeft niet groot te zijn, want je hebt niet veel van kruiden nodig. Je kunt er bijvoorbeeld een kruidenspiraal, een kruidenwiel of een apothekerstuintje van maken. Of een aantal bakken met kruiden, of een hoekje in je tuin aan besteden.

De workshop is in de Historische Kruidentuin (bij Walkade 10 het trapje naar beneden). We gaan in de tuin op zoek naar de kruiden, waarbij u allerlei tips krijgt.  U krijgt keukenkruiden, geurkruiden en theekruiden te zien en ruiken.

Tot slot stelt u een kruidenbosje samen om mee te nemen naar huis.

Wanneer:¬†22 juli 2018, 14.00 ‚Äď 16.00 uur
Wie: iedereen
Kosten: gratis
Aanmelden: info@eetbaarijsselstein.nl

 

TIJDLIJN – Overzicht Tellijsten rupsen buxusmot rapen

Op 5 augustus hebben we voor het eerst gesignaleerd dat er buxusmot in de ruim 140 meter buxushagen van de Historische Kruidentuin zit. De haag is nog beperkt aangetast. De eerste dagen zijn er door meerdere vrijwilligers bij elkaar zo’n 200 rupsen uitgehaald (inclusief ingesponnen, en jonge rupsen en poppen).

Hierna een tijdslijn, waarbij de meest recente telling bovenaan staat.

Totaal aan rupsen/poppen uit de buxushagen gehaald sinds 9aug17 –

per 1 september: 1100.

Totaal tabel 4sep17

Totaal tabel 1sep17

Totaal tabel 29aug17

Totaal tabel 22aug17

Totaal tabel 20aug17

Totaal tabel 18aug17

Totaal tabel 15aug17


Totaal tabel 11aug17

Totaal tabel 10aug17

Totaal tabel 9aug17

HELP! Rupsen van de Buxusmot gesignaleerd in kruidentuin

 

Helaas…. de vraatzuchtige rups van de Buxusmot (een nachtvlinder) is ook in IJsselstein gearriveerd en in de Historische Kruidentuin. Afgelopen vrijdag zag vrijwilligster Merian Cruijsen‚Äč de rupsen in alle tuinvakken. Dat is slecht nieuws voor de kruidentuin, waar buxushagen de vier tuinvakken omzomen. Deze mot is een exoot, overgewaaid uit Noord-Azie en moeilijk te bestrijden. In Limburg en Noord-Brabant is al menig buxushaag geveld door de rupsen. Dat komt mede doordat de buxusmot wel 2-4 keer een cyclus van ei-rups-pop-vlinder in een jaar kan doorlopen en de vlinder tientallen eitjes tegelijkertijd legt. Bovendien kunnen de rups en pop ook in een strenge winter overleven om in het voorjaar als het warmer wordt weer toe te slaan.

We geven het echter niet gelijk op. Deze week zijn we begonnen met het handmatig verwijderen van de rupsen en poppen. Dit omdat we graag zo ecologisch verantwoord mogelijk de rups aanpakken. Gelukkig waren er dinsdagavond, 8 augustus, een zestal vrijwilligers die de strijd aangingen.

Intussen weten we waar we op moeten letten, en vinden we ze makkelijker. Maar het blijft een hele klus. Wil je ons helpen? Kijk voor meer info: Ecologisch verantwoorde aanpak Buxusmot – ook voor meer info over deze plaag.

De foto’s zijn gemaakt door Ton Willemse‚Äč, waarvoor onze dank!

~ Clarie

WEETJES: Pompoenbloem

Vrijwilligster Willy  is een enthousiaste tuinierster die zich ook regelmatig verdiept in de toepassingen van planten. Het onderstaande pompoenbloem artikel is van schrijfster Marry Foelkel. Marry heeft daarnaast een grote kruidentuin in Beekbergen bij Apeldoorn waar onder andere workshops en lezingen worden gehouden over gebruik van kruiden en planten in ons eten. En er is een winkel waar je thee en kruiden kunt kopen. Lees meer op haar website: www.marrys.nl

pompoenbloem artikel